Bagdadzka bateria: elektryczność 2000 lat temu

Czym jest Bagdadzka bateria i jak działa?

Wyobraź sobie gliniane naczynie sprzed dwóch tysięcy lat. Ma wysokość dłoni. W środku kryje się miedziany cylinder i żelazny pręt. Do tego bitumiczny korek i ślady kwasu. Brzmi jak opis warsztatu elektryka, prawda? Tylko że to znalezisko z terenów dzisiejszego Iraku.

Archeolodzy nazwali je Bagdadzką baterią. Niemiecki uczony Wilhelm König w 1938 roku uznał, że to ogniwo galwaniczne. Działa prosto. Wlewasz ocet lub sok z cytryny. Płyn przewodzi prąd między miedzią a żelazem. Zamykasz obwód. I masz napięcie. Około 0,8 wolta. Mało, ale wystarczy do pozłocenia małego przedmiotu.

Krytycy mówią, że to zwykły pojemnik na zwoje. Inni że naczynie rytualne. Moim zdaniem to zbyt wyrafinowane jak na przypadkowy przedmiot. Nie ma przypadków w archeologii, są tylko nierozwiązane łamigłówki. Diabeł tkwi w szczegółach, a te pasują do teorii o prądzie.

Jakie są dowody na jej działanie?

Zacznijmy od tego, co mamy w rękach. Chodzi o przedmioty wykopane w 1936 roku w Khujut Rabu, niedaleko Bagdadu. To gliniane naczynie. W środku miedziany cylinder. Przez niego przechodzi żelazny pręt. Całość zalana bitumem.

Brzmi znajomo? Dla mnie to wygląda jak ogniwo Volty, tyle że starsze o dwa tysiąclecia. Niemiecki archeolog Wilhelm König, który to opisywał, od razu postawił tezę: to było źródło prądu. Nie miał wątpliwości.

Późniejsze testy też dawały efekty. Zastosowano siarczan miedzi. Działało. Moim zdaniem najciekawsze jest to, że te naczynia nie są odosobnione. Znaleziono ich więcej w okolicy Seleucji. Wszystkie podobne. Ten sam schemat. To nie może być przypadek.

Jest jeszcze kwestia galwanizacji. Przedmioty z pozłacaną warstwą srebra odkryte w Iraku. Jak to zrobiono bez prądu? Trudno powiedzieć. Albo mieli wiedzę, której my nie doceniamy. Albo to zupełnie coś innego. A co jeśli chodzi o prosty eksperyment? Daję słowo, że replika działa. I to jest fakt.

Na co uważać przy interpretacji znaleziska?

Z bagdadzką baterią łatwo popaść w skrajność. Albo widzisz w niej dowód na zaawansowaną technologię starożytnych, albo odrzucasz jako przypadkowy zbieg okoliczności. Prawda leży gdzieś pośrodku. I tu zaczyna się problem.

Po pierwsze, datowanie. Większość egzemplarzy pochodzi z okresu partyjskiego i sasanidzkiego. To między III wiekiem p.n.e. a VII wiekiem n.e. Daje nam to spory rozstrzał czasowy. Nie wiemy więc, czy to produkt jednej epoki, czy tradycja ciągnąca się przez stulecia. Mylne założenie? Owszem. Bo często wyobrażamy sobie, że to jednorazowy wynalazek, a nie ewolucja myśli technicznej.

Trzecia pułapka to kontekst archeologiczny. Większość egzemplarzy znaleziono w pobliżu budynków mieszkalnych lub warsztatów. To sugeruje zastosowanie domowe, a nie kultowe. Nie zawsze jednak wiemy, co dokładnie znajdowało się w środku. Brakuje nam świadectw pisanych z tej epoki. Trudno powiedzieć. Może używano jej do elektroakupunktury, może do prostych procesów chemicznych. W każdym razie, bez szerszego kontekstu, każda teoria pozostaje tylko teorią.

Jak odtworzyć eksperyment w domu?

Zawiń drut wokół gwoździa. Włóż do słoika. Zalej sokiem. To wszystko. Brzmi prosto. I tu zaczyna się problem.

Moim zdaniem większość domowych rekonstrukcji nie oddaje w pełni oryginalnego projektu. Badacze sugerują, że starożytny elektrolit był znacznie silniejszy. Użyli octu winnego. Albo soku z winogron. To zmienia wszystko.

Mierz napięcie miernikiem. Zobaczysz około 0,5 do 0,8 wolta. Za mało, by zapalić diodę LED. Połącz kilka takich ogniw szeregowo. Pięć da ci ponad 3 wolty. Wtedy dioda zaświeci.

Uwaga na bezpieczeństwo. Nie używaj metali, które mogą reagować ze sobą zbyt gwałtownie. Miedź i cynk są bezpieczne. Unikaj aluminium. To nie czarna magia. To prosta chemia. A efekt jest niesamowity.

Kiedy warto rozważyć inne wyjaśnienia?

Uważam, że zbyt łatwo odrzucamy teorie, które nie pasują do głównego nurtu. Moim zdaniem Bagdadzka bateria to jeden z tych przypadków, gdzie akademicka ostrożność przeradza się w upór. Nie chodzi o to, by wierzyć w starożytne elektrownie. Chodzi o to, by nie zamykać drzwi zbyt szybko.

Pracując nad artykułem o starożytnych wynalazkach, natknąłem się na opis garnka z Mezopotamii. Miał ślady kwasu organicznego w środku. To nie był przypadek. Ktoś celowo wlał tam ocet. I to zmienia wszystko.

Jeśli nie akceptujesz teorii o elektryczności, musisz odpowiedzieć na kilka pytań. Dlaczego gliniane naczynie miało miedziany cylinder? Po co izolacja bitumiczna? I najważniejsze: dlaczego znaleziono je w komplecie z żelaznym prętem? To nie są przypadkowe elementy.

Znam argumenty sceptyków. Mówią, że to zwykłe naczynie do przechowywania zwojów. Że bitum nie izoluje idealnie. Że nie ma dowodów na podłączenie żarówki. Cóż... może mają rację. Ale może też szukają dowodów w złym miejscu.

Osobiście uważam, że największym problemem jest nasze myślenie o postępie liniowym. Zakładamy, że starożytni nie mogli mieć elektryczności, bo my dopiero niedawno ją odkryliśmy. To mylne założenie. Historia lubi zaskakiwać. Więcej o tym w szerszym kontekście tajemnic starożytności.

Wkrótce może się okazać, że Bagdadzka bateria to tylko fragment układanki. A reszta wciąż czeka na odkrycie. I to jest w tym wszystkim najbardziej fascynujące.